Orqan transplantasiyası müasir tibbin ən mühüm nailiyyətlərindən biri hesab olunur. Bu üsul son mərhələ orqan çatışmazlığından əziyyət çəkən minlərlə insanın həyatını xilas edir və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır. Azərbaycanda da son illərdə orqan donorluğu və transplantasiya sahəsində mühüm hüquqi və təşkilati islahatlar həyata keçirilib.
Hazırda ölkədə orqan donorluğu və transplantasiya sahəsi “İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə tənzimlənir. Qanun donorların, resipiyentlərin (orqan qəbul edən şəxslərin), tibb müəssisələrinin və səhiyyə işçilərinin hüquq və vəzifələrini müəyyən edir.
Qanun həm canlı donor, həm də vəfat etmiş (meyit) donor orqanlarının transplantasiyasına hüquqi əsas yaradır. Azərbaycanda ölümündən sonra orqan donoru olmaq istəyən şəxslər bununla bağlı əvvəlcədən razılıq verə bilərlər.
Mövcud qanunvericiliyə əsasən, vəfat etmiş donordan aşağıdakı orqan və toxumalar transplantasiya məqsədilə götürülə bilər:
- Ürək
- Ağciyər və ürək-ağciyər kompleksi
- Böyrəklər
- Qaraciyər
- Mədəaltı vəzi
- Mədə
- Bağırsaqlar
- Uşaqlıq
- Yuxarı və aşağı ətraflar
- Sümüklər
- Dəri-fassiya-əzələ kompleksi
- Sümük iliyi
- Gözün buynuz qişası (kornea)
- Kök hüceyrələr və digər müəyyən edilmiş toxumalar.
Canlı donordan isə yalnız sağlamlığına ciddi zərər verməyəcək orqan və toxumaların götürülməsinə icazə verilir. Bunlara bir böyrək, qaraciyərin bir hissəsi, ağciyərin bir payı, nazik bağırsağın bir hissəsi, sümük iliyi və kök hüceyrələr daxildir.
Orqan transplantasiyası əsasən aşağıdakı xəstələrə tövsiyə olunur:
- Son mərhələ böyrək çatışmazlığı olan şəxslər;
- Qaraciyər sirrozu və ya ağır qaraciyər çatışmazlığı olan xəstələr;
- Ağır ürək çatışmazlığı olan şəxslər;
- Ağır ağciyər xəstəliklərindən əziyyət çəkən xəstələr;
- Müəyyən hematoloji və immunoloji xəstəliklər zamanı sümük iliyi transplantasiyasına ehtiyacı olan şəxslər;
- Kornea zədələnməsi səbəbindən görmə qabiliyyətini itirmiş şəxslər.
Transplantasiya üçün namizədlər geniş tibbi müayinədən keçirilir və onların əməliyyata uyğunluğu xüsusi mütəxəssis komissiyası tərəfindən qiymətləndirilir.
Orqan transplantasiyası prosesi necə həyata keçirilir?
1. Diaqnoz və qiymətləndirmə
Xəstədə son mərhələ orqan çatışmazlığı müəyyən edildikdən sonra transplantasiya ehtiyacı qiymətləndirilir.
2. Gözləmə siyahısına daxil edilmə
Uyğun hesab edilən xəstə vahid məlumat bazasında gözləmə siyahısına daxil edilir. Donor orqanlar qan qrupu, antropometrik göstəricilər və tibbi uyğunluq meyarları əsasında bölüşdürülür.
3. Donorun müəyyənləşdirilməsi
Orqan canlı və ya vəfat etmiş donordan əldə edilə bilər. Meyit donor hallarında beyin ölümü təsdiqləndikdən sonra qanunvericiliyin tələblərinə uyğun prosedurlar həyata keçirilir.
4. Əməliyyat mərhələsi
Donordan götürülən orqan xüsusi qaydada saxlanılır və transplantasiya mərkəzinə çatdırılır. Daha sonra cərrahi əməliyyat vasitəsilə resipiyentə köçürülür.
5. Sonrakı nəzarət
Transplantasiyadan sonra xəstə ömürboyu və ya uzun müddət immunosupressiv müalicə alır və mütəmadi tibbi nəzarətdə saxlanılır.
Dünyada olduğu kimi Azərbaycanda da transplantasiya üçün gözləyən xəstələrin sayı donor sayından daha çoxdur. Bir donorun bağışladığı orqanlar bir neçə insanın həyatını xilas edə bilər. Buna görə də cəmiyyətdə orqan donorluğu haqqında maarifləndirmənin artırılması mühüm ictimai səhiyyə məsələlərindən biridir.
Azərbaycanda orqan transplantasiyası artıq müasir qanunvericilik bazası və dövlət nəzarəti altında həyata keçirilir. Yeni hüquqi mexanizmlər həm canlı, həm də meyit donor sisteminin inkişafına imkan yaradır. Orqan donorluğu isə yalnız bir tibbi prosedur deyil, həm də başqa insanlara ikinci həyat şansı vermək deməkdir.
